Hoe je je voorbereidt op de test «Prolactine»: regels voor de afname

Prolactine is een hypofysehormoon dat patiënten het vaakst «in de steek laat» met vals hoge resultaten. Op het niveau ervan zijn de stress van de bloedafname zelf, de slaap, lichamelijke inspanning, stimulatie van de borsten en tientallen medicijnen van invloed. De redactie legt uit hoe je je op de test voorbereidt en hoe je echte hyperprolactinemie onderscheidt van een laboratoriumartefact.

Wat prolactine is en waarom het wordt bepaald

Prolactine wordt gesynthetiseerd door de lactotrope cellen van de voorkwab van de hypofyse. De belangrijkste bekende functie is de stimulatie van de lactatie, maar het hormoon beïnvloedt ook het voortplantingssysteem van beide geslachten. De secretie ervan wordt geremd door dopamine, dat afkomstig is uit de hypothalamus; juist daarom verhogen medicijnen die de dopaminereceptoren blokkeren de prolactine.

Een overmaat aan prolactine onderdrukt de afgifte van gonadoliberine en daarmee van LH en FSH. Bij vrouwen uit zich dit in cyclusstoornissen, onvruchtbaarheid en galactorroe. Bij mannen in een verlaagd libido, erectiestoornissen, secundair verlaagde testosteron en soms gynaecomastie.

De test wordt voorgeschreven bij de genoemde symptomen, bij onvruchtbaarheid, bij lage testosteron met een laag of normaal LH, en ook bij verdenking op een hypofysetumor. De klinische richtlijn van de Endocrine Society over hyperprolactinemie (Melmed et al., 2011) beschrijft hoe deze aandoening correct gediagnosticeerd moet worden.

Een fout bij de bloedafname is hier bijzonder kostbaar: een vals hoge prolactine kan aanleiding zijn voor een MRI van de hypofyse, extra consulten en zelfs onnodige behandeling. Daarom is een juiste voorbereiding de eerste en goedkoopste stap.

Regels voor de voorbereiding op de test

Prolactine is in brede zin een «stresshormoon»: de afgifte ervan neemt toe als reactie op lichamelijke en psychologische stress, pijn en hypoglykemie. Zelfs de venapunctie zelf kan bij een angstig persoon een matige verhoging veroorzaken.

De secretie van prolactine hangt ook samen met de slaap: tijdens de slaap stijgt het hormoonniveau, en na het ontwaken daalt het geleidelijk. Daarom wordt meestal aangeraden om bloed niet meteen na het ontwaken af te nemen, maar na enige tijd — in de eerste helft van de dag.

• niet meteen na het ontwaken afnemen: meestal wordt de afname 2–3 uur na het opstaan aangeraden, in de eerste helft van de dag;
• nuchter of na een licht ontbijt zonder een grote hoeveelheid eiwit — vraag de eisen van het laboratorium na;
• gedurende een etmaal seksueel contact, stimulatie van de borsten, sauna en intensieve training vermijden;
• niet roken en geen alcohol gebruiken op de dag ervoor en op de dag van de test;
• voor de afname 15–20 minuten rustig zitten;
• de arts op de hoogte stellen van alle medicijnen en supplementen, met name biotine in hoge doses, dat de FDA een mogelijke oorzaak van valse resultaten van immunoassays noemt.

De richtlijn van de Endocrine Society merkt op dat één meting van prolactine voldoende is voor de diagnose, mits het bloed zonder overmatige stress tijdens de venapunctie is afgenomen. Als het resultaat slechts licht verhoogd is, is het logisch om de afname te herhalen — soms na rust met een vooraf ingebrachte veneuze katheter, om een reactie op de prik uit te sluiten.

Medicijnen en aandoeningen die prolactine verhogen

Medicamenteuze hyperprolactinemie is een van de meest voorkomende oorzaken van een verhoogd resultaat. De richtlijn van Melmed en collega's (2011) beveelt aan om het gebruik van dergelijke medicijnen uit te sluiten voordat naar een hypofysetumor wordt gezocht.

Zet voorgeschreven medicijnen niet op eigen houtje stop — vooral geen antipsychotica of antidepressiva. Als de arts het nodig acht, kan hij de therapie tijdelijk aanpassen en de test herhalen of een MRI voorschrijven.

Onder de fysiologische en pathologische aandoeningen verhogen zwangerschap en borstvoeding, primaire hypothyreoïdie, chronische nierziekte, levercirrose, borstkasletsels en ook tumoren en andere gezwellen van het hypothalamus-hypofysegebied de prolactine. Daarom worden samen met prolactine vaak TSH, creatinine en een zwangerschapstest voorgeschreven.

In het sportmilieu doen verhalen de ronde over «prolactine»-bijwerkingen van bepaalde anabole steroïden. De bewijsbasis hiervoor is beperkt, maar het feit zelf van het gebruik van welke hormonale middelen dan ook moet beslist aan de arts worden gemeld — dit heeft rechtstreeks invloed op het zoeken naar de oorzaak.

Macroprolactine en het «haakeffect»

Prolactine circuleert in verschillende vormen in het bloed. De belangrijkste is monomeer prolactine, dat biologisch actief is. Maar bij een deel van de mensen overheerst macroprolactine — een complex van het hormoon met antilichamen van de klasse IgG. Het heeft een lage biologische activiteit, maar reageert wel in immunoassays en geeft een «verhoogd» resultaat zonder klinische verschijnselen.

Het overzicht van Fahie-Wilson en Smith (2013) beschrijft dit probleem uitvoerig: macroprolactinemie komt vrij vaak voor onder mensen met verhoogde prolactine en is een oorzaak van onnodige onderzoeken. Om het op te sporen gebruiken laboratoria precipitatie met polyethyleenglycol (PEG), waarna zij de resterende monomere prolactine meten.

Als de prolactine verhoogd is en er geen symptomen zijn, vraagt de arts het laboratorium meestal om een test op macroprolactine uit te voeren. De richtlijn van de Endocrine Society beveelt deze test juist aan bij symptoomloze patiënten met hyperprolactinemie.

De tegenovergestelde situatie is het «haakeffect» (hook effect). Bij zeer grote tumoren kan de concentratie van prolactine zo hoog zijn dat ze de reagentia verzadigt, en de analyser toont een matige of zelfs normale waarde. Als iemand een groot gezwel van de hypofyse heeft en de prolactine «slechts iets verhoogd» is, herhaalt het laboratorium de meting met verdunning van het monster.

Wanneer en hoe je de test herhaalt

Een herhaalde test is zinvol als het eerste resultaat de norm slechts licht overschrijdt, als de afname onder stressomstandigheden plaatsvond of als de voorbereiding niet is nageleefd. Herhalen doe je het best in hetzelfde laboratorium, zodat de resultaten vergelijkbaar zijn.

De richtlijn van de Pituitary Society (Casanueva et al., 2006) benadrukt dat het prolactineniveau over het algemeen correleert met de grootte van het prolactinoom, maar dat een matige verhoging veel niet-tumorale oorzaken heeft. Daarom combineert de beoordeling altijd het getal met het klinische beeld, de lijst met medicijnen en, indien nodig, beeldvorming.

De meeteenheden verschillen: ng/ml, µg/l of mIE/l. De omrekeningsfactor tussen massa- en internationale eenheden hangt af van de standaard waarop de test is geijkt, dus resultaten van verschillende laboratoria vergelijken zonder daar rekening mee te houden is onjuist.

Als u de prolactine in de tijd volgt, bijvoorbeeld tijdens een behandeling, creëer dan gelijke omstandigheden: hetzelfde tijdstip van de dag, hetzelfde interval na het ontwaken, dezelfde voorbereiding.

Conclusies van de redactie

Prolactine is buitengewoon gevoelig voor de omstandigheden van de afname. Stress, recent ontwaken, training, seksueel contact en stimulatie van de borsten kunnen het resultaat verhogen zonder enige ziekte.

Een juiste voorbereiding, het meewegen van medicijnen en, indien nodig, een test op macroprolactine helpen een verkeerde diagnose te vermijden. Een lichte verhoging vraagt om een herhaalde test, niet om een onmiddellijke behandeling.

De definitieve interpretatie, de keuze van aanvullende onderzoeken en de behandeling worden bepaald door de endocrinoloog.

De redactie raadt aan om ook onze artikelen te lezen over de voorbereiding op de tests voor LH, totaal testosteron en oestradiol.

Literatuurlijst

1. Melmed S, Casanueva FF, Hoffman AR, et al. Diagnosis and treatment of hyperprolactinemia: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2011;96(2):273–288.
2. Casanueva FF, Molitch ME, Schlechte JA, et al. Guidelines of the Pituitary Society for the diagnosis and management of prolactinomas. Clin Endocrinol (Oxf). 2006;65(2):265–273.
3. Fahie-Wilson M, Smith TP. Determination of prolactin: the macroprolactin problem. Best Pract Res Clin Endocrinol Metab. 2013;27(5):725–742.
4. Strauss JF, Barbieri RL (eds). Yen & Jaffe's Reproductive Endocrinology. 8th ed. Elsevier; 2019.
5. U.S. Food and Drug Administration. The FDA warns that biotin may interfere with lab tests: FDA safety communication. 2017.